(R)existência Kaiowá em meio ao racismo e colonialidade: exploração da mão de obra indígena e violações de direitos humanos - Gavilan, Jeovana Lima (2021)
Ñemombe’upy avakuéra regua ko tetã Brasilpe heta mba’e ikatu eyrupi jehasa hague oñemoĩ ambue he’iva ojapoukapy rupive tekoha mokañy ukarupi, maymáva ava rekoha mokañy ukasévo karai mba’ekuaárupi omondapa opa mba’e rekove. Mato Grosso do Sul pe peteĩ federativa nacional ha’e omohendaukáva peteĩ teĩ ha moõpa ojehekokuaa uka hetave oĩha avakuéra ha’e tekoha guasúgui ojepe’auka opa mba’e ikatúva ojehepy me’ẽ, omoñepyrũvoi imba’ereta potave mopeteĩ. Upe tekoha ryepýpe oikovéva ha oñorairõva oikove haguã ha’e ava Kaiowá, moõpepa oiporu chupe kuéra ikatu’ỹ háicha tembiapo ukapyrã ohepy me’ẽ’ỹre péa ndaipóri oñeñapytĩ háicha convenções internacionais ryepýpe, jejaporãmby opavave pegua, upéa ogueru jepy’apy tekotevẽgui ojejapo avakuéra guireinte, umi mba’e vai ojejapo hese kuéra oikuaarõ jepe ndaikatuiha péicha ojapo hese péa he’ise nomomba’éiri teko ambue ojapo ukante tembiapo pohýi ikatu ha ndaikatúirõ jepe. Jahecha kuaarõ umi ojehúva ndaikatuiha ojejapo umi imba’epotave tavéa renonde rupi ko tembiapo ajapo ahekokuaa uka haguã ñeha’ã jehejae’ỹrã ava Kaiowa kuérare mba’ereícha oñevanga oñemomba’apo ohepyme’ẽ’ỹrẽ ikatuháicha, ivaivéa ndohechakuaa ukái tekohaygua ha’eha avakuéra retã upéa hina me’ẽkuaa direitos tekovekuéra sambyhyha ohecha ombojehuha hina jeipe’a mba’epotave tave peguãrante moõpe ojehuvéa hina ha’e tetã mirĩ ojehe’aha ambue tetã mirĩre Amambai MS ha Caarapo MS ojehe´a hape. Ipahape amohenda haguã jechukapyrã ambohopyta umi oñemombe’u haguéichaite 2019 ha 2020 ryepykuépe umi teko rekore jeporekáva ava osambyhýva Projeto Teko Joja rupive, avei umi marandu rejohu háicha eletrônico rupive. Ko tembiapo omohesakãta ko ava rehegua: umi tekove oñemomburuvicha ojapo ukase haichante ojapóva tembiapo pohýi repyme’ẽ’ỹ avakuéra rekovere MS ryepýpe? ava mba’e ojehuvaívagui amoĩuka ikatúva: japoukase mbarete rupive/moĩuka/mba’ekuaa ojapoukáva mbaretepente ijapye’ỹva oñemombe’upýrupi ha oĩméva A gaitépeve ojehuháicha. Upéa oñemomba’e umi avakuéra rembiapo repyme’ẽ’ỹre ko tetã MS jasúoto opytávare ombojehu ukáva ojehecha ỹhaguicha umi mba’eapovai, me’ẽkuaa tekovekuéra tekoe’ỹme oguerekoukáva ha’e okakuaase guinte oipota haichaite, ko’anga ojehu tekotevẽ ojehechakuaa pe me’ẽkuaa direitos rupive opavave avakuéra ikatu haguãicha oñemohenda guekove mboguatarã. Oĩme háicha ojehecha haguã pe tembiaporãpe hetavaregua arandu ojeporekáva háicha: omoñepyrũva oiporeka ojapo ukase háichante ojapóva tembiapo pohýi repyme’ẽ’ỹ avakuéra rekovére ha’e omokañyva ojapo ñemíva me’ẽkuaa direitos tekovekuéra mba’e, oñomíva ava reko mba’eteéva. Ahupityséva ha’e ahechase amohenda haguã umi ojehúva ikatu e’ỹháicha avakuéra Kaiowápe omomba’apo reíre oikóva ko tetã MS pe, tetã mirĩ Amambai ha Caarapo pe ojehúva hina mongyhyje rupive, oñomíva me’ẽkuaágui direitos tekovekuérape guãrã oñemohenda háicha jeja’oky´a jehejarei ndaikatúi opytarei ojehu.