Karaí Mbytepe (no meio do "branco"): a identidade indígena diante do deslocamento escolar - Fernandes, Mirta Elizabeth Melgarejo (2022)
KUATIA NHE’Ẽ MBYKY Ko kuatia ñe’ẽ ojejapo ava guarani kuerandive oikoa tekoha Cerritope. Ko haipy ohechaukata mba’echapa umi mitã guasu ha kunhataĩ guaraniva onhenhandu ou ha oho aja entero pe karaí rekohape ojapo haguã ensino médio. Avei tekotevẽ oiporu kuaa teko ambue ha karaí kuera nhe’ẽ. Upechagui heta teko pyahu ndaha’eiva Guarani mbae oikuaa uperupi ha ikatune omokangy hekove kuera guaranihaicha. Umi mitã guasu ha kunhataĩ ensino médio pegua ndoguerekoi ambue hendape tẽra mbo’ero ndaha’eiva upepe karaíte retãme ha tekotevẽ ou ha oho mbo’erope uperupi karaí kuera apytepe, upecharõ mante oguerekota arandu ikatuhaguãicha ombosako’i henonderã oiko porãve haguã. Heta teko pyahu avei ha’ekuera ogueraha tekohagui pe mbo’erope ha ogueru avei teko pyahu ava rekohape. Upeicha ko kuatiare ojehai mba’epa oiko umi temimbo’e guarani kuerape osẽ rire tekohagui, ojehecharõ umi karaíndi oguerekoa teko ambue ha ndonhe’ẽi kuaai avei hikuai guaraninhe’ẽme, upepe tekotevẽ mitã guasu ha kunhataĩ imbarete ohechuka haguã avei enteroveape ke ha’eha ava guarani. Umi temimbo’e kuera ohose mbo’ero retãme otopasegui tembiapo porã, ohechase ha oikuaase avei ambue reko, upeicha omombe’u oreve temimbo’e kuera, itua kuera ha mbo’ehara avei, janhemonguetarõ akue hendiekuera, inhe’ẽ kuera oime avei ko haipype. Oĩ mbo’ehara karai nhe’ẽ avei, upeicharupi jaikuaa oiko’ỹ gueteri peteĩ arandu ohupytỹa enteroveape mbo’ero ryepype. Avei umi mbo’ehara karaíva ohecha ha onhandu kuaa ijehekuera ndoikuaapaiteha arandu ha umi kuatiare oĩva nombo’ei chupekuera oipytyvõ haguã mitã kuera guarani kaiovape oguãhẽva umi mbo’erope. Tekotevẽ umi mburuvicha guasu oiporu pirapire ombo’eukave umi mbo’ehara kuera mbo’erope omba’apova ha ojehasamondo oguahẽha hina opachaguá mitã ikatuhaguãicha ani ojopy hesekuera peteĩ nhe’ẽnte terã teko. Umi mbo'erope oĩva ndaikatui omombae karai rekonte, ikatu avei ogueraha ha ombohepy peteicha arandu ambue. Upeicharupi mante temimbo’e guarani kuera ikatuta imbarete itekohape ha retãme, oĩrõ jepe karaí apytepe, oikuaa porãta mba’eichaguapa hikuai ha mba’epa ojapo arã oparupi ko arapype.