Reza-canto-dança (nhembo’e), retomada e roça (kokuê): geografias das insurgências Kaiowá e Guarani - Silva, Sandra Procópio da (2022)
Kova jehaipy Aranduha há myamyrimkwe. Nhemompuãva upe jehaipy rupi, jeporakakatuha, jeheja va'ekwe myamyrim nhe'êypy, jeporakakatu há nhande rekoha, Jeporakakatu nhemombe'u guarani há kaiowa nde reko ypyha nhehan'ã nhengary jeropapahaty jeroatyhaty Nheman'ê hasa yvyrekoha rehe, enterovea kwery, nhande rekoha, nhepongana akwe, myamyrim, joatyha há ka'agwy jary, moangapyhy nhemoî tape myamyrîmkwe upe karujaporã Ary, onhempyru ramo jejagara mbairy rekoha nhande rekoharehe. kokwe gueroajuma uguî tekohaypy rekohaypy tekoha'aty myamyrîmkwe. Onhemohakate‗y, oipea, ombohasy, upe karaiypy kwery oguataharupi mbairy mbaekwaa harupi, omoi hei omonganhymba Hara nhande rekove kwery, nhande ava kwery. Upagui jehai tekoha rehegua laranjeira nhanderu mokõi réhegua upea opyta tekoha kwery mbairy rekwaty (rio brilhante MS) upe tekoha araka'e oimeava upepyguare onhundiapa há ojererahapa itekohagui ymã eterei, há omonhepyrû jevy myamyrîm oiko haguê teiova rire ro‗y, jehasa jepyapypy, omonhepyrû mbairy reko mba'e nhemity takware'êty Ko ore rekoharupi, upagui omoî joapyapyha mbairy arandu. Nhande reko há nhengara há jeroky ndive, upe rupi nhemoî há oî joty kokwe rupi heko oimejoty, nhande rekove oime joty, jeikojoty ka‗aruey reheve, nhanhoponhave joty jahavy onhoponhavê ohovy. Omonhepyrû, nhomboaty nhomongueta nhemoî Porã nhande temity rekwarã nhande yvy réhegua, myamyrîmkwe rekwahague, Nhemoî haguã nhande arandu rupi nhande tekoha há rekoha rupi.